1530 - Nafarroa Beherea Henrike II.aren eskuetan gelditu zen 

Nafarroa Beherea gaztelarrek utzi egin zuten, kontserbatzeak ekartzen zizkien zailtasunen aitzakiarekin. Hala, Henrike Erregeak lore txiki hau berreskuratu ahal izan zuen bere koroatik.

Herrialde osoa bezala, Fernando Katolikoaren tropek okupatu zuten 1512an. Alta, baxenafartarrek ezusteko bat hartu zuten 1530ean, Karlos V.a enperadoreak, seigarren Merindadearen okupazioa garestiegia zitzaiola iruditu ondoren, bat-batean lurraldetik ateratzea erabaki zuenean.

Nafarroa Behereko nobleziaren zati bat bere Subirano legitimoari leial mantentzen da, baina beste jentil-gizon batzuek Enperadorearen alde egiten dute. Luxako Baroien jarrera desleialak ikusita, euren ondasunak konfiskatzea eta Mixeko gaztelua eraistea erabaki zuen Henrike II.ak. Gero, erregearen eskura itzuliko dira, baina inoiz ez dute berreskuratuko izan zuten nagusitasuna eta ospea.

Henrike II.ak, Nafarroako Subirano legitimoak, Errege titulua izaten jarraitzen du, nahiz eta bere Estatu zaharra Nafarroa Beherera mugatu den.

Henrikek nafar guztien subiranotzat du bere burua eta, bere iritziz, goi-nafarrek bere beste jabetzetan enplegua edo onura eskatzeko eskubidea dute, herrialde bakar baten mendekotzat hartzen baititu.

Henrike II.ak Nafarroa Beherea erresuma independentea bihurtzen du. Joan Jasokoak, San Frantzisko Xabierkoaren aitak eta leialak izan ziren beste funtzionario batzuek lagunduta, Iruñean, hiriburua zenean, zegoen administrazio bera ematen dio. Gorte zaharren antzeko “Estatu Orokorrak” eratzen ditu. Aldizka Donapaleun, Donibane Garazin edo Bastida-Arberoan bilduko dira.

Donapaleuko hiribildu txikian ezartzen ditu ere Nafarroako Justizia Gorte Gorena edo Kantzilertza. 

Nafarroako batasunak eta independentziak iraun zuen bitartean, erregeek txanponak egiteko bi etxe edo lantegi zituzten: bata Iruñean eta bestea Donapaleun. Konstituzio tradizionalaren arabera ezin zuten txanpon bakar bat egin Gorteen baimenik gabe. Nafarroa Garaia konkistatu ondoren, Donapaleuko lantegiak bakarrik jarraitu zuen lanean bere Subiranoentzat.

Nafarroa Behereak bi mende inguru beharko zituen ofizial izateko, erresuma zaharraren eta frantsesaren eragin kulturalaren pean. Euskara hizkuntza nagusia da, orokorrean herritarrek hitz egiten dutena, baina 1660ra arte San Migelgo eta Donibane Garaziko agiriak gaztelaniaz idazten dira.

1707. urtean ezarri zen frantsesa dokumentu ofizialetan”. (Historia del Reino de Navarra. Editorial Gómez. Iruña, 1971. Carlos Clavería.)